Stuivenbergsite

Voortraject

Herbestemmingsonderzoek

Het ontwerpteam Stramien & Partners is eind 2018 een herbestemmingsonderzoek gestart, dat mee mogelijk werd gemaakt door een conceptsubsidie van het Vlaams Stadsvernieuwingsfonds. Het team van Stramien koos als werktitel ‘Stuivenberg KuurNoord’ waarbij het de ‘zorg in de brede zin’ onderstreepte en met die missie aan de slag ging. Het ontwerpteam heeft samen met de stad buurtbewoners, het middenveld en andere mogelijke partijen betrokken zodat ook van onderuit is bijgedragen aan het herbestemmingsonderzoek.

Uit het herbestemmingsonderzoek blijken zowel zorg als wonen en werken geschikte functies voor de Stuivenbergsite. Ze garanderen een goede dynamiek, een goede mix aan gebruikers en een continu gebruik in de tijd. De uitgangspunten en het vervolgtraject voor de herontwikkeling van de Stuivenbergsite zijn goedgekeurd. Voor het verdere onderzoek wordt het ‘campusmodel’ gekozen als basis- en groeimodel. Daarbij is het historisch concept de leidraad waarbij het erfgoed wordt herbestemd en maximaal omringd door open en groene tuinen. Minstens de helft van de site moet onbebouwde, groene, open ruimte zijn. Als nieuwbouw noodzakelijk blijkt, kan het enkel in de daartoe aangeduide zone.

Er wordt ook over de (waardevolle) tuinmuren gekeken naar het aanpalende openbaar domein. Afstemming met de heraanleg van de straten en pleinen, gepland door het district Antwerpen, kan een enorme meerwaarde betekenen.

Uitgangspunten en vervolgtraject

De uitgangspunten en het vervolgtraject voor de herontwikkeling van de Stuivenbergsite zijn goedgekeurd zijn in de zomer van 2019. Het herbestemmingsonderzoek, dat één jaar heeft geduurd, omvatte ruimtelijke en financiële scenario’s en verschillende voorbereidende onderzoeken. Zorg, wonen en werken blijven de belangrijkste pijlers van de herontwikkeling.

Het campusmodel

Uit het herbestemmingsonderzoek dat ontwerpteam Stramien & Partners heeft gevoerd (in een intensief participatietraject met wijkorganisaties), blijken zowel zorg als wonen en werken geschikte functies voor de Stuivenbergsite. Ze garanderen een goede dynamiek, een goede mix aan gebruikers en een continu gebruik in de tijd.

Voor het verdere onderzoek wordt het ‘campusmodel’ gekozen als basis- en groeimodel. Daarbij is het historisch concept de leidraad waarbij het erfgoed wordt herbestemd en maximaal omringd door open en groene tuinen. Minstens de helft van de site moet onbebouwde, groene, open ruimte zijn. Als nieuwbouw noodzakelijk blijkt, kan het enkel in de daartoe aangeduide zone.

Er wordt ook over de (waardevolle) tuinmuren gekeken naar het aanpalende openbaar domein. Afstemming met de heraanleg van de straten en pleinen, gepland door het district Antwerpen, kan een enorme meerwaarde betekenen.

Op de Stuivenbergsite staan verschillende historische gebouwen in rode baksteen met daartussen groene tuinen met onder andere een sportveld
Op de Stuivenbergsite staan verschillende historische gebouwen in rode baksteen met daartussen groene tuinen met onder andere een sportveld © ZNA
links naast tekst
content

Zorg in de brede zin van het woord

Stuivenberg is al meer dan 130 jaar een zorgsite en het thema ‘zorg’ blijft centraal. De (medische) zorgfunctie krijgt wel een nieuwe, bredere betekenis. Stuivenberg wordt een site waarop voor de omliggende wijk en haar bewoners zorg gedragen wordt. Het psychiatrisch ziekenhuis aan de Pothoekstraat blijft op de site en wordt uitgebreid, ook de woongelegenheden voor beschut wonen blijven. Het blijft ook mogelijk om artsen-specialisten te raadplegen ter plekke. In het onderzoekstraject kwamen ook bijkomende (basis)voorzieningen aan bod zoals (sociaal) ondernemerschap, sport en ontspanning, voeding, horeca, de opleiding voor verpleegkunde, het museum Lambotte over de geschiedenis van de gezondheidszorg en andere functies die bijdragen aan het versterken van de sociale cohesie, de sociale en economische emancipatie en betere zorg. Minimaal 50% van de brutovloeroppervlakte moet ingevuld worden door maatschappelijke functies.

Wonen en werken

De site zal ook ruimte bieden aan wonen en werken. Er wordt, aanvullend op een marktgericht woonprogramma, gezocht naar een aangepast woonaanbod voor wie in de wijk woont en zich na verloop van tijd een eigen woning kan permitteren. Het woonprogramma zal mee deel kunnen uitmaken van de pilootfase van het ‘Antwerps woonmodel’. Met dat model wordt de koper eigenaar van de woning, maar niet van de grond waar ze op staat. Het doel is om een betaalbaar woonaanbod te creëren voor gezinnen in de stad.

Voorbereidende onderzoeken

Naast onderzoek naar het mogelijke programma en ruimtelijke en financiële scenario’s zijn er ook heel wat voorbereidende onderzoeken gebeurd:

  • Bodemonderzoek: er is geen bodemsanering noodzakelijk.
  • Asbestinventaris: de aanwezigheid van asbest is in het hele gebouwencomplex onderzocht.
  • Bomentoets: er zijn 13 absoluut te behouden bomen, 18 bij voorkeur te behouden bomen en 144 mogelijk te behouden bomen gecategoriseerd. Bij het verder ontwerp wordt dat als leiddraad gehanteerd.
  • Bouwhistorisch onderzoek: het grootste deel van het historisch patrimonium is ingedeeld als erfgoed met hoge waarde. Op basis daarvan kan verder onderzoek worden gedaan naar een toegankelijke, functionele en economisch haalbare herbestemming en naar de pro en contra’s van een beschermingsprocedure.
  • Tekortenonderzoek en omgevingsanalyse: het tekort aan open en groene ruimte is het grootst. Ook zijn er tekorten aan publieke voorzieningen, voornamelijk op educatief en recreatief vlak (zoals een jeugdhuis, fuifruimte, sportruimte, bibliotheek). Ook economische functies en kwalitatieve gezinswoningen zijn verhoudingsgewijs minder aanwezig in vergelijking met het stadsgemiddelde. Stuivenberg is een wijk met een hoge kansarmoede. De leefbaarheid van de wijk en de woonkwaliteit staan onder druk. De slaagkans van het project hangt samen met het inzetten op die functies die inspelen op de hoogste noden in de wijk.
  • Verhuisbewegingen en motieven: het gebrek aan kwaliteit in de woonomgeving en de nood aan een tuin is het hoofdmotief bij veel verhuisbewegingen. Het opwaarderen van de site is niet een doel op zich maar het instrument bij uitstek om de leefomgeving te verbeteren. Het doelpubliek zijn met andere woorden ook de omwonenden en niet enkel een nieuw bewonerspubliek.
Tijdlijn
Vanaf 2023
Start uitvoering

Vanaf 2023 kan gefaseerd met de herontwikkeling worden gestart.

2022 - 2023
Uitwerking ontwerp

In de loop van 2022 en 2023 wordt het ontwerp uitgewerkt en volgen vervolgens de nodige sloop- en bouwaanvragen.

2022
Verhuis naar ZNA Cadix

ZNA Stuivenberg verhuist grotendeels naar ZNA Cadix aan Kop Spoor Noord.

Eind 2021
Aanstelling ontwerpteam

Eind 2021 wordt een team van (landschaps)architecten aangesteld voor de herontwikkeling van de Stuivenbergsite.

Januari 2021
Lancering ontwerpwedstrijd

Team Vlaams Bouwmeester lanceert een open oproep voor een studieopdracht naar de herbestemming van de Antwerpse Stuivenbergsite. Kandidaturen indienen kan tot 12 maart 2021. Geïnteresseerde ontwerpteams vinden de volledige projectomschrijving, selectiecriteria en meer op www.vlaamsbouwmeester.be.

December 2020
Krijtlijnen herontwikkeling liggen vast

Het vast bureau van het OCMW, eigenaar van site, keurt het algemene kader en de fasering van de herontwikkeling van de Stuivenbergsite goed. Je leest er meer over in dit nieuwsbericht.

5 oktober 2019
Plan Stuivenberg: ga op rondleiding en ontdek nieuwe ideeën voor deze plek

Zaterdag 5 oktober vindt 'Plan Stuivenberg' plaats en kan je tussen 13 en 17 uur op rondleiding gaan en je mening geven over nieuwe ideeën voor deze plek. Je leest er meer over in het nieuwsbericht over Plan Stuivenberg.

Juli 2019
Vervolgtraject

De uitgangspunten en het vervolgtraject voor de verdere herontwikkeling van de Stuivenbergsite worden goedgekeurd.

Juni 2018
Krachtlijnen en uitgangspunten projectdefinitie

Het college legt de krachtlijnen en uitgangspunten van de projectdefinitie vast.

April 2018
Aanstelling ontwerpteam

Het ontwerpteam Stramien & Partners wordt aangesteld. Mede dankzij de conceptsubsidie van het Vlaams Stadsvernieuwingsfonds voeren zij een herbestemmingsonderzoek.

December 2017
Conceptsubsidie

De herontwikkeling van de Stuivenbergsite krijgt een conceptsubsidie van 90.000 euro van het Vlaams Stadsvernieuwingsfonds.

Najaar 2017
Voorbereidend werk

Er vinden voorbereidend studiewerk (cultuur-historisch onderzoek) en terreininventarisaties (asbestinventarisatie, bodemonderzoek, inventarisatie waardevolle bomen) plaats, net zoals overleg met publieke partners.

2016
Beslissing verhuis

Ziekenhuis Netwerk Antwerpen (ZNA) beslist om het algemeen ziekenhuis Stuivenberg te verhuizen naar het nieuwe ZNA Cadix op Kop Spoor Noord. Het psychiatrisch ziekenhuis en een polikliniek blijven op de Stuivenbergsite.

1877 – 1884
Bouw van het ziekenhuis

Het ziekenhuis wordt gebouwd in opdracht van de stad Antwerpen. De uitbreiding van de stad in de 19de eeuw zorgt voor een toename van de bevolking en dus ook voor een grotere zorgbehoefte. Het ontwerp was zeer vooruitstrevend met centrale dienstgebouwen en ronde ziekenpaviljoenen omringd door ruime tuinen. Het ziekenhuis werd nadien voortdurend veranderd en uitgebreid. Zo werd in 1907 een Bewaarhuis voor geesteszieken geopend dat later zou uitgroeien tot een gerenommeerd psychiatrisch ziekenhuis. De site is opgenomen in de inventaris van bouwkundig erfgoed.

Over
info left

De site van het Stuivenbergziekenhuis ligt in Antwerpen-Noord, tussen de Lange Beeldekensstraat, Pothoekstraat, Boerhaavestraat en Pesthofstraat en is ongeveer 5 hectare groot. De gedeeltelijke verhuis van het ziekenhuis in 2022 geeft de kans om de site te herontwikkelen tot een plek met een mix van stedelijke diensten, woningen, (sociaal-)economische functies, ... en groene open ruimte. Zo kan het project mee zorgen voor de heropwaardering van heel Antwerpen-Noord.

Waarom dit project?

In 2016 besliste het Ziekenhuis Netwerk Antwerpen (ZNA) om het Stuivenbergziekenhuis in 2022 te verhuizen naar het nieuwe ZNA Cadix op Kop Spoor Noord. Het psychiatrisch ziekenhuis blijft op de Stuivenbergsite.

De verhuis van het ziekenhuis biedt een unieke kans om de site te herontwikkelen als een strategisch en duurzaam stadsvernieuwingsproject en een hefboom voor de wijk Antwerpen-Noord.

Antwerpen-Noord is een ‘aankomstgebied’ met verouderde woningen en een tekort aan groene open ruimte. De wijk kent een groot verloop van bewoners: ‘sociale stijgers’ verhuizen uit de wijk zodra ze voldoende financiële middelen hebben en vooral zwakke sociale groepen en recente nieuwkomers blijven in de wijk wonen.

De Stuivenbergsite biedt een unieke kans om de ruimtelijke en socio-economische opwaardering in de wijk te ondersteunen. De historische functie als ziekenhuis zal een nieuwe en hedendaagse vertaling moeten krijgen als ‘verzorger voor de wijk’ en een nieuwe eigenheid van de site helpen bepalen.

Wat gebeurt er?

De Stuivenbergsite krijgt een mix van stedelijke en economische functies met wonen, omringd door groene tuinen die van zonsopgang tot zonsondergang open zijn.

Een stukje afbreken

Het ‘ruimtelijk uitvoeringsplan (RUP) 2060’ legt op dat minstens 60% van het terrein open en groene ruimte moet zijn. Daarom is het nodig om bepaalde (stukken van) gebouwen af te breken. Zo wordt het volledige hoofdgebouw uit de jaren 80 afgebroken. Zo maken we een grote open ruimte die het hele terrein veel openheid en ademruimte geeft, net zoals het vroeger was. In het noordelijk deel van het terrein wordt al zeker het mortuarium in de Boerhaavestraat afgebroken. Daar komt een plein in de plaats.

Uiteraard kunnen we pas afbreken vanaf 2023, na vertrek van het ziekenhuis. De belangrijkste afbraakwerken gebeuren in het zuidelijke deel van het terrein, dicht bij de Lange Beeldekensstraat dus. Het plan is om snel het hoofdgebouw uit de jaren 80 af te breken, zodat we dat stuk van het terrein al kunnen openstellen als grote groene tuin voor de buurt. Nadien gaat het noordelijke deel namelijk volop in werf. Voor de leegstaande gebouwdelen rondom wordt dan een tijdelijke invulling gezocht in de vorm van horeca, jeugdwerking, ontmoetingsruimten, ...

De renovatie van de Stuivenbergsite zal in fases gebeuren, en tijdens elke fase komt een welbepaalde functie of mix van functies tot ontwikkeling.

Stedelijke functies in het noordelijke deel

Het noordelijke deel van het terrein zal eerst worden gerenoveerd, in 2024-2025. Er zullen vijf stedelijke diensten komen in het noordelijke deel:

  • een jeugdwerking
  • een kinderdagverblijf
  • een Huis van het Kind (het vroegere Kind & Gezin)
  • een sociale tandartspraktijk
  • Het Stedelijk Onderwijs Antwerpen onderzoekt op welke manier een opleiding zorg, zoals de opleiding HBO5-verpleegkunde, georganiseerd kan worden op de Stuivenbergsite.

Wonen in het midden

In het midden van het terrein komen woningen en een economische ontwikkeling. De woningen komen rondom de centrale, private binnentuin en liggen naast het kinderdagverblijf. Dit woonproject kan zich lenen voor een experiment van het Antwerps woonmodel waarbij de stad inzet op betaalbaar en kwaliteitsvol wonen. Je koopt namelijk enkel de woning, en niet de grond waarop de woning zich bevindt. De timing van dit woonproject is nog niet gekend. Deze gebouwen zullen voorlopig eerst tijdelijk worden ingevuld.

Een illustratie van de Stuivenbergsite vanuit de lucht met daarop aangeduid waar woningen kunnen komen, waar stedelijke functies, economische invullingen, ...
Een illustratie van de Stuivenbergsite vanuit de lucht met daarop aangeduid waar woningen kunnen komen, waar stedelijke functies, economische invullingen, ... © AG Vespa

Publieksgerichte functies op het gelijkvloers

De tuinen worden opengesteld voor iedereen. Daarom komen er op het gelijkvloers, aan de tuinen, publieksgerichte functies. Dat kunnen stedelijke diensten zijn zoals een kinderopvang en een jeugdwerking, maar ook commerciële functies zoals cafés, restaurants of verkooppunten.

De publieksgerichte functies krijgen een ingang langs buiten, via de tuinen, maar ook langs binnen, via de rondgang van het oude ziekenhuis.

Werken in het midden en in het zuiden

In het zuidelijke deel van het terrein is nog meer plek voorzien voor sociale economie. Economische publieksgerichte invullingen (dat wil zeggen, invullingen die klanten en bezoekers over de vloer krijgen) krijgen een plek op het gelijkvloers. Andere kleinschalige economische invullingen vinden een plekje op de verdiepingen.

Deze economische invullingen zijn ook nog toekomstmuziek en behoren tot een latere fase waarin de stad via oproepen privépartners zal zoeken. Deze ruimten zullen voorlopig tijdelijk worden ingevuld. Op die manier willen we beantwoorden aan de vraag naar ‘horeca, winkels’ maar ook naar ‘vrije tijd en ontmoeting’. Die invullingen stonden hoog in de top 3 van de bewonersbevraging die we deden tijdens het publieksmoment eind 2019.

De (sociaal-)economische functie heeft een oranje kleur op de tekening. De ruimten die wit zijn gekleurd, zijn nog onbestemd. Hier kan binnen enkele jaren ook een extra stedelijke functie, een economische functie of een andere functie komen.

Met een mix van publieke en private, sociale en commerciële functies wil de herontwikkeling van de Stuivenbergsite zo veel mogelijk buurt- en stadsbewoners aanspreken, zowel in de tussentijd als bij de definitieve realisatie.

Groene publieke ruimte rondom

De nood aan groene publieke ruimte is erg groot. Dat leerden we ook uit de bevraging tijdens het publieksmoment in 2019. Om die ruimte te creëren, worden heel wat gebouwen afgebroken. Die beslissing is genomen samen met Monumentenzorg en op basis van een grote bouwhistorische studie. Enkel de gebouwen die weinig of geen historische waarde hebben of weinig kwalitatief zijn, worden afgebroken. Op die manier kunnen we opnieuw mooie, grote tuinen voorzien en krijg je deze plek terug te zien zoals ze oorspronkelijk is ontworpen in de 19de eeuw: een plek om frisse lucht op te snuiven en op adem te komen.

Een plek delen met het psychiatrisch ziekenhuis

Wat deze plek speciaal maakt, is dat ze wordt gedeeld met het psychiatrisch ziekenhuis. Dat betekent ook dat de tuinen openen bij zonsopgang en sluiten bij zonsondergang, samen met de tuin van het psychiatrisch ziekenhuis. Zo hoeven de patiënten van het psychiatrisch ziekenhuis zich niet terug te trekken achter hekwerk en kunnen de tuinen worden gedeeld. ZNA wil de geestelijke gezondheidszorg toegankelijker en laagdrempeliger organiseren en dat ook tonen.

Doordat de tuinen ’s nachts afgesloten worden, kunnen ze veel meer botanisch, weelderig en ecologisch worden aangelegd. Dat maakt ze alleen maar aantrekkelijker voor iedereen die hier overdag van wil komen genieten. Hier en daar plaatsen we het hekwerk ietsje naar achter zodat er ook pleinen komen die de klok rond open zullen zijn voor iedereen. De exacte plaats van de pleinen is nog niet definitief, maar zo krijg je alvast een idee.

Het psychiatrisch ziekenhuis wordt nog een stuk groter

Het psychiatrisch ziekenhuis kan op termijn nog uitbreiden, op de hoek van de Pothoekstraat en de Lange Beeldekensstraat. Onder dat gebouw kan een ondergrondse parking komen voor het ziekenhuis en voor een aantal andere functies op het terrein. De precieze grootte en inplanting van dit gebouw is nog niet definitief, maar zo krijg je alvast een idee.

Projectsubsidie Vlaams Stadsvernieuwingsfonds

Op 18 december heeft de Vlaamse regering beslist om vanuit het Stadsvernieuwingsfonds een projectsubsidie van 2,6 miljoen euro toe te kennen aan de herontwikkeling van de Stuivenbergsite. Dankzij die subsidie kunnen de belangrijkste afbraakwerken bij de start van het project gebeuren, met als hoofdmoot het hoofdgebouw uit de jaren 80. Na de sloop kan het zuidelijke deel van de site al worden opengesteld als grote publieke tuin voor de buurt. Voor de leegstaande gebouwdelen rondom worden dan ook al tijdelijke invullingen gezocht die kunnen proefdraaien. Zo kan er meteen een sterk statement gemaakt worden door de geambieerde open en groene ruimte vanaf het begin waar te maken.

Timing

Begin 2021 heeft de Vlaams Bouwmeester een ontwerpwedstrijd gelanceerd. Eind 2021 wordt dan een team van (landschaps)architecten aangesteld. In de loop van 2022 en 2023 wordt het ontwerp uitgewerkt en volgen vervolgens de nodige sloop- en bouwaanvragen. Vanaf 2023 kan gefaseerd met de uitvoering worden gestart.

Inspraak

De stad en het district Antwerpen, AG Vespa en Ziekenhuis Netwerk Antwerpen (ZNA) communiceren onder de noemer ‘Plan Stuivenberg’ gezamenlijk over dit project zodat het oude en nieuwe verhaal samen verteld worden. Het eerste publieksmoment op de Stuivenbergsite vond plaats op zaterdag 5 oktober 2019.

In oktober 2020 kon het publieksmoment omwille van de coronamaatregelen niet plaatsvinden.

De buurt is in het voorjaar van 2021 geïnformeerd door een nieuwsbrief in de bus en door grote infopanelen die aan het hekwerk rond ZNA Stuivenberg hangen. Van zodra een ontwerpteam is aangesteld, start ook het inspraaktraject met de buurt opnieuw.

Wie werkt eraan mee?

AG Vespa coördineert de herontwikkeling van de Stuivenbergsite voor de stad en het OCMW Antwerpen. Ziekenhuis Netwerk Antwerpen (ZNA) is erfpachthouder en gebruiker van de site en actief betrokken. Het project wordt gerealiseerd met steun van het Stadsvernieuwingsfonds van de Vlaamse overheid.

Stramien heeft voor het herbestemmingsonderzoek samengewerkt met de partners Vic Mees, Filip Lagiewka, Samenlevingsopbouw Antwerpen, Toestand, Value Partners en Koen Wynants.

info right
info-right-fields
Rol AG Vespa
Partners
ZNA
OCMW Antwerpen
District Antwerpen
Ontwerper

Stramien & Partners: herbestemmingsonderzoek

Subsidies

Vlaams Stadsvernieuwingsfonds

Adres
Tussen Lange Beeldekensstraat, Pothoekstraat, Boerhaavestraat en Pesthofstraat
2060 Antwerpen
Status
In realisatie

Gerelateerd

De hoofdingang in rode baksteen van het Stuivenbergziekenhuis aan de Lange Beeldekensstraat in Antwerpen-Noord
Nieuws

Krijtlijnen herontwikkeling Stuivenbergsite liggen vast

Het Vlaams Stadsvernieuwingsfonds kende een projectsubsidie van 2,6 miljoen euro toe voor de herontwikkeling van de Stuivenbergsite. Het project wil deze plek in de stad omvormen tot een monumentale en groene parel in de dichtbebouwde wijk Antwerpen-Noord.

Op de Stuivenbergsite staan verschillende historische gebouwen in rode baksteen met daartussen groene tuinen
Nieuws

Uitgangspunten en vervolgtraject voor herontwikkeling Stuivenbergsite

Het Stuivenbergziekenhuis verhuist in 2022 grotendeels naar het nieuwe ZNA Cadix op Kop Spoor Noord, waardoor er ruimte vrijkomt om de site opnieuw te ontwikkelen. Zorg, wonen en werken blijven de belangrijkste pijlers van de herontwikkeling.

Historische zwart-witfoto van het Stuivenbergziekenhuis met zicht op de kapel
Nieuws

Start onderzoek naar herbestemming Stuivenbergsite

De stad wil de site van het Stuivenbergziekenhuis in Antwerpen-Noord een nieuwe bestemming geven. Daarvoor start het bureau Stramien & Partners een herbestemmingsonderzoek op, binnen de krijtlijnen voor de vernieuwing die de stad heeft vastgelegd.